Acente masasında sık yaşanan bir sahne: Poliçe öğlen düzenlenir, müşteri peşinatı akşam yatıracağını söyler, araç arada kaza yapar. Bir başkası: Müşteri primi iki ay vadeli çekle öder, acente makbuz keser, vade gelmeden hasar olur. Üçüncüsü: Peşinat ödenmiştir ama dördüncü taksit gecikmiştir ve kaza tam o hafta olur. Üçünde de müşterinin ilk sorusu aynıdır: Poliçe elimde, hasarım ödenecek mi?
Poliçe değil, ödeme başlatır
Türk Ticaret Kanunu’nun 1421. maddesine göre, aksine sözleşme yoksa sigortacının sorumluluğu primin ya da ilk taksidin ödenmesiyle başlar. Kasko Genel Şartları da aynı kuralı tekrarlar. Poliçede yazan başlangıç tarihi, ödeme yapılmadıkça tek başına teminatı başlatmaz. Kanun ayrıca primin ya da ilk taksidin sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenmesini ister (m. 1431). Poliçeyi teslim edip peşinatı sonraya bırakmak, müşteriyi aradaki sürede teminatsız bırakabilir.
Kazadan sonra yatan peşinat
Peşinat kazadan sonra yatırılmışsa kural olarak teminat başlamamıştır. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 13.09.2023 tarihli, 2022/446 Esas, 2023/802 Karar sayılı kararı önemli bir istisnayı hatırlatıyor: Sigortacı rizikoyu öğrendikten sonra primi tahsil eder, iade etmez ve sözleşmeyi bir ihtarla da sona erdirmezse sözleşmeyi ayakta tutmuş sayılır; bu durumda sonradan sözleşmeyle bağlı olmadığını ileri sürmesi dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz. Kurul, sonucu belirleyecek sorunun sigortacının kazayı ne zaman öğrendiği olduğunu vurgulayarak dosyayı bu yönden araştırılmak üzere geri gönderdi. Karar ferdi kaza sigortasına ilişkin ve oy çokluğuyla verildi; karşı oy yazıları, sonradan ödenen primin geriye dönük teminat doğurmayacağı görüşünde.
Acente için ders açık: Kazadan sonra gelen bir peşinatı sessizce tahsil edip sisteme işlemek, ileride “şirket kazayı bilerek primi aldı” tartışmasının merkezine acenteyi koyar. Böyle bir ödeme geldiğinde kazayı şirkete hemen ve yazılı olarak bildirmek, tahsil ya da iade kararını şirkete bırakmak gerekir.
Vadeli çek, makbuz ve “teminat başladı” sözü
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin 09.12.2025 tarihli, 2022/14014 Esas, 2025/16449 Karar sayılı kararı acenteleri doğrudan ilgilendiriyor. Dosyada işyeri sigortasının primi için acenteye iki ay vadeli çek verilmiş, acente tahsilat makbuzu kesmişti. Yangın çekin vadesinden önce çıktı, şirket çeki vadesinde tahsil etti. İlk derece mahkemesi makbuz kesildiği için teminatın başladığını kabul etmişti; bölge adliye mahkemesi ise prim riziko tarihinden önce ödenmediği için teminatın başlamadığı sonucuna varıp davayı reddetti. Yargıtay, ilk prim henüz ödenmediğinden sigortacının edim yükümlülüğü altına girmediğini belirterek ret kararını onadı.
Karar işyeri sigortasına ilişkin olsa da dayandığı kural kaskoda da aynıdır. Müşteriye “çeki aldım, makbuzu kestim, teminatınız başladı” demek, bu dosyada olduğu gibi on iki yıl süren bir uyuşmazlığın ilk cümlesi olabilir. Vadeli ödeme kabul edilecekse teminatın ödemeden önce başlayacağı şirketle ve poliçede açıkça kararlaştırılmalıdır; Kanun bu imkânı “aksine sözleşme yoksa” ifadesiyle tanıyor.
Gecikmiş taksit teminatı kendiliğinden düşürmez
Peşinat ödenmiş, sonraki bir taksit gecikmişse tablo farklıdır. Kanunun 1434. maddesine göre sigortacı, noter aracılığıyla ya da iadeli taahhütlü mektupla on günlük süre vererek ödeme yapılmasını, aksi hâlde sözleşmenin feshedilmiş sayılacağını ihtar etmelidir. Sözleşme ancak bu sürenin sonunda feshedilmiş olur. Usulüne uygun ihtar ve sürenin dolması yoksa, taksit gecikmiş olsa da sözleşme ayaktadır. Riziko gerçekleşince kalan primler muaccel olur ve sigortacı ödenmemiş primi tazminattan düşebilir (m. 1431). Müşteri “taksidim gecikti, hasarım ödenmez” diye dosyayı peşinen kapatmamalı.
Acentenin masasında dört kontrol
Birincisi, peşinatın tahsil tarihini ve saatini belgeleyin; poliçe tanzimi ile ödeme arasındaki birkaç saat bile tartışma konusu olabiliyor. İkincisi, çek ya da senetle prim alınıyorsa teminatın ne zaman başlayacağını müşteriye yazılı olarak açıklayın. Üçüncüsü, kazadan sonra gelen ödemeyi şirkete derhâl bildirin. Dördüncüsü, gecikmiş taksitte müşteriye ihtar sürecini anlatın; ihtar geldiyse on günlük süreyi kaçırmamasını hatırlatın.
Prim ile teminat arasındaki bu ince çizgi, poliçenin en kolay unutulan satırıdır. Hasar masasına gelmeden acentenin masasında netleştirilmesi, hem müşteriyi hem şirketi uzun bir tartışmadan korur.
Av. Melih Küçükcankurtaran
