Türkiye’de sosyal güvenlik hukuku açısından emsal teşkil eden ve milyonlarca kişiyi doğrudan ilgilendiren kritik bir Yargıtay kararı açıklandı. Bu karara göre, çıraklık ve staj dönemlerinde sigorta başlangıcı kriteri, yalnızca mesleki eğitim alınıp alınmadığına değil, aynı zamanda kişinin iş yerinde fiilen üretime katılıp katılmadığına göre belirlenecek. Yüksek Mahkeme’nin bozma kararının ardından yeniden görülen bir davada, çıraklık döneminde fiilen üretime katıldığı tespit edilen davacının sigortalılık başlangıç tarihi, 18 yaşını doldurduğu tarih olarak tescil edildi.
Yargıtay’dan Emsal Karar: Fiili Çalışma Sigortalılık Kriteri
Davacı, 15 Ekim 1993 tarihinde, 17 yaşındayken Ahi Evran Çıraklık Eğitim Merkezi’nde çıraklık eğitimine başladığını belirterek, bu tarihin sigorta başlangıcı olarak kabul edilmesi halinde emekli olabileceğini ifade ederek SGK’ye başvuruda bulundu. SGK’nin talebe süresi içinde yanıt vermeyerek zımni ret kararı vermesi üzerine dava süreci başlatıldı.
Ankara 33’üncü İş Mahkemesi, davacının çıraklık merkezindeki eğitim döneminde sigortalı sayılmayan öğrenciler kapsamında olduğunu ve işe giriş bildirgesi olmasına rağmen sigorta primlerinin yatırılmadığı gerekçesiyle davayı reddetti. Davacının istinaf başvurusu, Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi tarafından da esastan reddedildi. Bunun üzerine dosya Yargıtay’a taşındı.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 5 Haziran 2024 tarihinde dosyayı ele alarak davacının itirazlarını haklı buldu ve yerel mahkemenin kararını oybirliğiyle bozdu. Yargıtay kararında, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu çerçevesinde resmi çıraklık merkezlerinde “meslek ve sanat öğrenimi” gören çırakların kural olarak sigortalı sayılmadığını hatırlattı. Ancak, kişinin işyerinde fiilen üretime katılması ve mesleki eğitimin ikinci planda kalması halinde durumun farklı değerlendirilmesi gerektiğine vurgu yaptı. Yüksek Mahkeme, yerel mahkemenin davacının çıraklık süresince işyerinde yaptığı işleri, çalışmaların üretime mi yoksa sadece mesleki öğrenime mi yönelik olduğunu ve davacının o yaşta söz konusu işleri yapabilecek fiziksel ve psikolojik yeterliliğe sahip olup olmadığını araştırmadan hüküm kurduğunu belirtti. Ayrıca, dönem bordrosunda kayıtlı kişilerin tanık olarak dinlenmediğine dikkat çekilerek, bordroya ulaşılamaması durumunda komşu işyerleri ile SGK, belediye, emniyet ve vergi dairesi kayıtları üzerinden araştırma yapılması gerektiğini belirterek kararı bozdu.
Yeniden Yargılama ve Emsal Niteliğindeki Karar
Yargıtay’ın bozma kararının ardından dosyayı tekrar inceleyen Ankara 33. İş Mahkemesi, Yargıtay’ın işaret ettiği eksiklikleri gidermek amacıyla komşu işyeri sahipleri ve bordroda kayıtlı kişileri tanık olarak dinledi. Tanıklar, davacının çıraklık okuluna gittiği günler dışında ustalarla birlikte sökme-takma, montaj ve tamir işlerinde bedenen çalıştığını ifade ettiler. Davacının 17-18 yaşlarında bedensel olarak güçlü ve gayretli olduğu, oto elektrik işini bizzat yaptığı ve yalnızca “getir-götür” işlerinde değil, doğrudan üretime yönelik işlerde çalıştığı anlatımlarla doğrulandı.
Mahkeme, tanık anlatımlarının birbiriyle örtüştüğünü ve davacının işyerinde sadece mesleki öğrenim görmediğini, doğrudan üretim sürecine katıldığını hükmetti. Buna göre, davacının sigortalılık başlangıç tarihi, 18 yaşını doldurduğu tarih itibarıyla başlatılmasına karar verildi.
Davacının avukatı Orhan Gür, 3 Mart 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan kanunla hayata geçirilen Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesinde, çıraklık ve staj dönemlerinin işe başlangıç tarihi olarak kabul edilmesine ilişkin bir hüküm bulunmadığını belirtti. Kamuoyunda “staj ve çıraklık mağdurları” olarak anılan yaklaşık 3 milyon kişinin bu karardan etkilenebileceğini ifade eden Gür, verilen kararın üretimin bir parçası olarak fiilen çalışan çıraklar açısından büyük önem taşıdığını dile getirdi. Gür, “İş öğrenmek ve eğitim için değil de üretimin bir parçası olarak, fiziksel ve psikolojik yetkinliği ile bizzat çalışan çırağın; çıraklık başlangıcının uzun dönem sigorta başlangıç tarihi olarak kabul edilerek mahkeme kararı ile ilk işe giriş tarihi çıraklık tarihi olarak belirlenmek suretiyle 3 Mart 2023 tarihinde çıkan EYT’den faydalanmasına ve emekliliğine olanak sağlanmıştır” şeklinde konuştu.
Benzer durumda bulunanların izleyebileceği hukuki yola da değinen Gür, öncelikle SGK’ye başvurularak çıraklık başlangıcının ilk işe giriş tarihi olarak belirlenmesinin talep edilebileceğini, talebin kabul edilmemesi halinde ise yargı yoluna başvurulabileceğini ifade etti. Gür, çıraklık döneminde fiilen çalışıldığının ve üretimin bir parçası olunduğunun bordrolar ve komşu işyeri tanıkları aracılığıyla ispatlanabileceğini belirtti. Bu şartları kanıtlayabilenlerin mahkeme yoluyla çıraklık başlangıçlarının SGK’de ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilmesini sağlayarak emeklilik hakkından yararlanabileceklerini vurguladı.
